Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας – 10 Οκτωβρίου 2026
Όταν αναφερόμαστε στην ψυχική υγεία, η συζήτηση συχνά επικεντρώνεται στο άγχος, την κατάθλιψη, τις σύγχρονες προκλήσεις της καθημερινότητας και την ανάγκη αναζήτησης υποστήριξης. Λιγότερο συχνά, όμως, στρέφεται η προσοχή στην ψυχική υγεία των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας και ιδιαίτερα εκείνων που έχουν διανύσει μια μακρά πορεία ζωής με μια ψυχική διαταραχή. Η προχωρημένη ηλικία και η χρόνια ψυχική νόσος δεν αναιρούν την ανάγκη για ανθρώπινη σύνδεση, αποδοχή, αξιοπρέπεια και ενεργό συμμετοχή στην κοινωνική ζωή. Αντίθετα, η διατήρηση αυτών των στοιχείων αποτελεί σημαντική διάσταση της ποιότητας ζωής και της ψυχοκοινωνικής ευημερίας.
Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, στις 10 Οκτωβρίου, μας καλεί να ακούσουμε τις βιωμένες εμπειρίες των ανθρώπων με προβλήματα ψυχικής υγείας, με το μήνυμα «Lived experiences heard: real voices, real change» – «Ακούγοντας τις βιωμένες εμπειρίες: πραγματικές φωνές, πραγματική αλλαγή». Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η εμπειρία του ανθρώπου, που έχει ζήσει ο ίδιος μια ψυχική δυσκολία αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή γνώσης, η οποία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την επιστημονική γνώση ή την επαγγελματική εκπαίδευση. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς να ακούμε τους ανθρώπους, αλλά να δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε η φωνή τους να επηρεάζει ουσιαστικά τις αποφάσεις και τις υπηρεσίες που τους αφορούν.
Η φετινή θεματική αποκτά για εμένα ιδιαίτερο νόημα μέσα από την καθημερινή μου εργασία στο Οικοτροφείο ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης της Ε.Π.Α.Ψ.Υ. στη Λιβαδειά. Οι υπηρεσίες του Οικοτροφείου παρέχονται δωρεάν, με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Υγείας. Εκεί συναντώ καθημερινά ανθρώπους που κουβαλούν μια ολόκληρη ιστορία ζωής. Άνθρωποι που είναι ή έχουν υπάρξει γονείς, εργαζόμενοι, σύντροφοι, φίλοι, γείτονες. Άνθρωποι με αναμνήσεις, χιούμορ, συνήθειες, επιθυμίες, φόβους και όνειρα. Η διάγνωση είναι ένα μέρος της ιστορίας τους· δεν είναι η ίδια τους η ιστορία. Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μας διδάσκει η καθημερινότητα μαζί τους: ο άνθρωπος δεν μπορεί να χωρέσει μέσα σε μια διάγνωση.
Η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση δεν αφορά μόνο τη διαχείριση των συμπτωμάτων μιας ψυχικής διαταραχής. Αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να διατηρεί όσο το δυνατόν περισσότερο την αυτονομία του, να παίρνει μέρος σε αποφάσεις που τον αφορούν, να αναπτύσσει σχέσεις, να έχει δραστηριότητες, να αισθάνεται χρήσιμος και, κυρίως, να εξακολουθεί να αποτελεί ενεργό μέλος της κοινωνίας. Στην καθημερινότητα του οικοτροφείου, η θεραπευτική αξία πολλές φορές βρίσκεται σε πράγματα που μοιάζουν μικρά. Στην προσμονή μιας βόλτας, στη συμμετοχή σε μια δραστηριότητα, σε μια συζήτηση, σε ένα αστείο, στην ικανοποίηση όταν κάποιος καταφέρνει κάτι που δυσκολευόταν να κάνει, στο αίσθημα ότι κάποιος τον άκουσε πραγματικά.
Όμως υπάρχει και κάτι ακόμη που γίνεται ολοένα πιο ξεκάθαρο: η θεραπεία δεν συμβαίνει μόνο μέσα στη δομή. Συμβαίνει και έξω από αυτήν.
Οι άνθρωποι που ζουν σε ένα οικοτροφείο δεν παύουν να είναι μέλη της κοινότητας. Είναι άνθρωποι που βγαίνουν στην πόλη, συναντούν συμπολίτες τους, επισκέπτονται καταστήματα, συμμετέχουν σε εκδηλώσεις και δραστηριότητες. Η κοινότητα, επομένως, μπορεί να αποτελέσει είτε χώρο σύνδεσης είτε χώρο αποκλεισμού. Ένας χαιρετισμός. Μια φυσική συζήτηση. Μια πρόσκληση σε μια δράση. Η δυνατότητα να συμμετέχεις χωρίς να αισθάνεσαι ότι πρέπει πρώτα να αποδείξεις ότι «δικαιούσαι» να είσαι εκεί. Μπορεί να φαίνονται μικρά πράγματα, για έναν άνθρωπο, όμως, που έχει βιώσει το στίγμα μπορεί να σημαίνουν πολλά. Το στίγμα δεν εμφανίζεται πάντα με τη μορφή μιας ξεκάθαρης απόρριψης. Μπορεί να βρίσκεται στην αμηχανία, στην απόσταση, στην αποφυγή ή στην πεποίθηση ότι «αυτοί οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί από εμάς». Η ψυχική υγεία μας αφορά όλους και η κοινότητα έχει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος, όπου ο άνθρωπος με ψυχική νόσο, δεν θα αντιμετωπίζεται ως «ασθενής» πριν ακόμη αναγνωριστεί ως άνθρωπος.
Αυτό βρίσκεται και στον πυρήνα του φετινού μηνύματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας: να περάσουμε από το «αποφασίζουμε για τους ανθρώπους» στο «αποφασίζουμε μαζί με τους ανθρώπους». Να ακούμε τη βιωμένη εμπειρία όχι μόνο ως μια αφήγηση, αλλά ως γνώση που μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση καλύτερων υπηρεσιών, καλύτερης φροντίδας και μιας κοινωνίας περισσότερο συμπεριληπτικής.
Και εδώ η κοινότητα έχει έναν ιδιαίτερο ρόλο. Μια κοινότητα που φροντίζει την ψυχική υγεία δεν είναι μόνο εκείνη που διαθέτει υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Είναι εκείνη που δημιουργεί χώρο για όλους. Που επιτρέπει στους ανθρώπους να παραμένουν συνδεδεμένοι με την κοινωνική ζωή. Που αναγνωρίζει ότι η αποκατάσταση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς σχέσεις, συμμετοχή και αίσθηση του <<ανήκειν>>. Δεν χρειάζονται πάντα μεγάλες και εντυπωσιακές πρωτοβουλίες. Χρειάζονται πολλές μικρές πράξεις καθημερινής συμπερίληψης: να γνωρίσουμε τον άνθρωπο πριν από τη διάγνωσή του, να ακούμε πριν υποθέσουμε, να ρωτάμε πριν αποφασίσουμε για εκείνον, να δημιουργούμε ευκαιρίες συμμετοχής αντί για χώρους αποκλεισμού.
Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας μάς καλεί να ακούσουμε τις πραγματικές φωνές και να επιτρέψουμε στις πραγματικές εμπειρίες να οδηγήσουν σε πραγματική αλλαγή. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημα που παίρνω καθημερινά από τους ανθρώπους με τους οποίους εργάζομαι: ότι πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει ένας άνθρωπος που θέλει να τον βλέπουν, να τον ακούν και να νιώθει ότι έχει ακόμη μια θέση στον κόσμο. Και αυτή τη θέση δεν μπορεί να την προσφέρει μόνο ένα οικοτροφείο, ένα σύστημα ψυχικής υγείας ή ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Τη δημιουργούμε όλοι μαζί, μέσα στην κοινότητα.
Μπουζά Αιμιλία – Ψυχολόγος,
Επιστημονικά Υπεύθυνη Ε.Π.Α.Ψ.Υ
Οικοτροφείο Λιβαδειάς
